آیا کانابیس واقعاً دارو است؟
- دکتر یاسین نجفی زادگان
- اختلالات روانشناسی, اعتیاد, پزشکی مبتنی بر شواهد, روانشناسی نوجوان و جوان, سلامت روان, کانابیس پزشکی, کانابیس و مواد مخدر, کانابینوئیدها
بررسی شواهد علمی از دیدگاه روانشناسی امروز
شواهد محدود برای استفاده پزشکی کانابیس و کانابینوئیدها؛ خطرات بیشتر از فواید اثباتشده
بسیاری از بیماران برای درمان درد مزمن، کاهش اشتها، اختلالات خواب و سایر بیماریها به کانابیس یا کانابیدیول (CBD) روی میآورند و باور دارند «طبیعی بودن یک ماده» به معنای «ایمن و مؤثر بودن » آن است.
اما یک بررسی جامع اخیر در مجله پزشکی جاما (JAMA) این باور را به چالش میکشد. کوین پی. هیل استاد دانشگاه هاروارد، مینویسد: «فراتر از موارد تأیید شده توسط FDA، شواهد استفاده از کانابیس و کانابینوئیدها به عنوان درمان پزشکی محدود است.» پس از ارزیابی بیش از هزار مطالعه، مشخص شده که کانابیس و کانابینوئیدها برای بیشتر کاربردهای پزشکی اثباتنشده باقی میمانند.
کانابیس گیاهی است که حاوی صدها ترکیب فعال زیستی (THC، CBD، کانابینوئیدهای فرعی، فلاونوئیدها و غیره) است؛ از جمله ترکیب روانگردان THC (دلتا-۹-تتراهیدروکانابینول) و همچنین مواد غیرمستکننده.
THC مسئول ایجاد «high» یا نشئه مصرف ماریجوانا است.
از آنجا که بسیاری از مصرفکنندگان کانابیس بهطور مزمن از این ماده استفاده میکنند و برخی اثرات (قلبی-عروقی، روانپزشکی، وابستگی) سالها طول میکشد تا ظاهر شوند، دادههای بلندمدت ضروری به نظر میرسید – اما تا همین اواخر وجود نداشتند.
برای مثال، بررسی جاما نشان داد که مصرف روزانه استنشاقی کانابیس با افزایش خطرات قلبی-عروقی مرتبط است و همچنین نزدیک به یکسوم مصرفکنندگان به اعتیاد به کانابیس دچار میشوند.
مقایسه تاریخی: کانابیس پزشکی در قرن ۲۱ و الکل پزشکی در دوران ممنوعیت
سایر داروهای بحثبرانگیز مانند کتامین و سیلوسایبین تحت چارچوبهای نظارتی مرسومتر بهشدت مطالعه میشوند و امکان اثبات ایمنی و کارآیی با آزمایشهای بالینی تصادفی، کنترلشده با دارونما و دارای دوز استاندارد (مورد تأیید FDA) وجود دارد.
الکل پزشکی در اوایل قرن بیستم، پیش از آنتیبیوتیکها و بیشتر داروهای مدرن، بهویژه در دوران ممنوعیت (۱۹۲۰-۱۹۳۳) استفاده میشد؛ در آن زمان پزشکان الکل را برای کمخونی، فشار خون بالا، بیماری قلبی، سل، حصبه و ذاتالریه تجویز میکردند.
همچنین به عنوان مسکن در جراحی به کار میرفت. این پرسش پیش میآید: آیا «کانابیس پزشکی» امروز برای بیماریهایی استفاده میشود که درمان آسانی ندارند، همانطور که الکل در دوران ممنوعیت استفاده میشد؟
امروزه آنتیبیوتیک و درمانهای فراوانی داریم، اما نمیتوانیم همه چیز را درمان کنیم و بسیاری از بزرگسالان از ماریجوانای پزشکی برای درد مزمن استفاده میکنند. سارا وای. وینسون، روانپزشک کودک و نوجوان و رئیس دپارتمان روانپزشکی دانشکده پزشکی مورهاوس در آتلانتا، میگوید برخی جوانان از ماریجوانا استفاده میکنند چون تنها «دارویی» است که به آن دسترسی دارند.
برای برخی نوجوانان، ماریجوانا برای درد عاطفی حکم استامینوفن را دارد. یکی از دلایل مهم این موضوع، دشواری دسترسی به مراقبتهای بهداشت روان کافی (یا هر نوع مراقبتی) یا دارو برای نوجوانان و جوانان است.
بررسی بیش از هزار مطالعه: نتیجهگیری تکاندهنده
محققان جاما یک بررسی عمیق روی بیش از ۱۰۰۰ مطالعه انجام دادند. نتیجه نهایی؟ محققان به این نتیجه رسیدند که «شواهد برای بیشتر اهداف پزشکی ناکافی است. نتیجه اصلی صریح است: برای اکثر شرایط پزشکی که کانابیس یا کانابینوئیدها برای آنها استفاده میشود – از جمله برخی از رایجترین آنها مانند درد، اضطراب و بیخوابی – شواهد فعلی برای حمایت از استفاده از آنها ناکافی است.»
فقدان دادههای قوی به نفع کانابیس به عنوان درمان اضطراب، بیخوابی، افسردگی، اختلالات خوردن، درد مزمن و سایر شرایط نگرانکننده است، زیرا کانابیس اغلب توسط افرادی که از این مشکلات رنج میبرند به امید تسکین مصرف میشود. با این حال، علیرغم استفاده مکرر خارج از برچسب، این بررسی هیچ مطالعه خوب یا حتی متوسطی که سودمندی را نشان دهد، نیافت.
این نکته بسیار مهم است که بسیاری از بیماران به دلیل تبلیغات گسترده و باور عمومی مبنی بر «طبیعی و بیخطر» بودن کانابیس، آن را به عنوان یک درمان معجزهآسا در نظر میگیرند. اما علم پزشکی مبتنی بر شواهد، بدون دادههای بالینی قوی نمیتواند هیچ مادهای را تأیید کند، حتی اگر گیاهی باشد.
مشکل کنترل کیفیت و دوز در محصولات کانابیس
فقدان کنترل کیفیت و مسائل دوز در کانابیس نیز قابل توجه است. برخلاف داروهای متداول، بیشتر محصولات کانابیس موجود در بازار استاندارد نیستند: قدرت، فرمولاسیون و دوز بهطور قابلتوجهی متفاوت هستند. دکتر هیل گفت: «کانابیس، مانند الکل، فاقد شواهد کافی برای تبدیل شدن به یک داروی واقعی تأیید شده توسط FDA است و هر دو پتانسیل آسیبرسانی دارند. در بیشتر موارد، خطرات کانابیس بیشتر از فواید اثبات نشده آن است. کانابیس یک درمان خط اول نیست. ما کانابیس یا کانابینوئیدها را (در جایی که قانونی است) تنها پس از شکست درمانهای مبتنی بر شواهد خط اول در نظر میگیریم.»
عوارض جانبی جدی و خطر اعتیاد
کانابیس همچنین عوارض جانبی دارد. بررسی جاما نشان داد که مصرف روزانه استنشاقی با افزایش خطر بیماری عروق کرونر قلب، حمله قلبی و سکته مغزی مرتبط است. همچنین، نزدیک به یکسوم از مصرفکنندگان بزرگسال پزشکی کانابیس به اختلال مصرف کانابیس دچار میشوند. (اگرچه اکثر افرادی که کانابیس مصرف میکنند معتاد نمیشوند، اما اعتیاد امکانپذیر است.)
آیا این بدان معناست که باید در کشور هایی که مجوز دارد تمام فروشگاههای کانابیس را تعطیل کنیم؟ بیرون آوردن کشتی از بطری ممکن است چندان آسان نباشد. دکتر کوین هیل و همکارانش در جاما تأکید کردند که تحقیقات کانابیس تا به امروز از تنوع بالای محتوای کانابینوئیدها، ترپنها و آلایندهها رنج میبرد: شواهد با کیفیت پایین، مطالعات کوچک، نقاط پایانی ناسازگار و طرحهای تحقیقاتی غیرکور. مطالعات حکایتی از یک آمادهسازی قابل تعمیم نیست.
نور امید: یک کارآزمایی بالینی استاندارد و پیشگامانه
یک کارآزمایی بالینی جدید منتشر شده در مجله نیچر (Nature) نشان میدهد که محققان کانابیس ممکن است در حال تکامل باشند. دکتر ماتیاس کارست، استاد پزشکی درد در دانشکده پزشکی هانوفر آلمان، یک کارآزمایی تحقیقاتی را انجام داد که به طور خاص به این مسائل پرداخته و از عصاره کانابیس با کیفیت دارویی و از نظر شیمیایی سازگار (VER-01) برای کمردرد مزمن استفاده کرد. آنها از روششناسی فاز ۳، کنترلشده با دارونما، دوسوکور و با حجم نمونه بزرگ (مطابق استانداردهای FDA) استفاده کردند. همچنین نتایج مهمی مانند نمرات درد، عملکرد و خواب را اندازهگیری کردند که امکان نشان دادن کارآیی، ایمنی و دوام را فراهم کرد. این تحقیق دقیق و قابل تکرار است، دقیقاً همان تحقیق بالینی استانداردی که کوین هیل و همکارانش در مجله روانپزشکی آمریکا (۲۰۲۲) و اخیراً در جاما خواستار آن شدهاند و معتقدند قبل از ادغام مسئولانه درمانهای مبتنی بر کانابیس در پزشکی مبتنی بر شواهد ضروری است.
این تحقیق جدید نشان میدهد که اگر کانابیس قرار است به عنوان دارو پذیرفته شود، باید مانند سایر داروها تحت آزمایشهای بالینی دقیق، با دوز ثابت و کنترل کیفیت بالا قرار گیرد. مطالعه دکتر کارست یک گام رو به جلو است، اما هنوز برای بیشتر کاربردها شواهد کافی وجود ندارد.
جمعبندی: کانابیس معجزه پزشکی نیست
کانابیس یک معجزه پزشکی نیست. با توجه به اینکه دههها برای اثبات ایمنی و کارآیی آن سپری شده و هیچ داده قانعکننده یا کافی تولید نشده است، نباید فواید آن را بیش از حد تبلیغ کنیم. برای مثال، هیچ نشانه روانپزشکی تأیید شده توسط FDA برای کانابینوئیدها وجود ندارد و شواهد محدودی برای استفاده درمانی کانابینوئیدها در اختلالات روانپزشکی موجود است. شواهد فعلی برای تجویز کانابینوئیدها برای درمان اختلالات روانپزشکی ناکافی است. تا به امروز، قویترین شواهد برای تجویز کانابینوئیدها فراتر از نشانههای FDA، برای مدیریت درد مزمن و اسپاسم عضلانی است.
شواهد واضحی وجود دارد که کانابینوئیدها پتانسیل آسیبرسانی دارند، بهویژه در جمعیتهای آسیبپذیر مانند نوجوانان و افرادی که در معرض خطر اختلالات روانپریشی هستند. دکتر هیل از هاروارد به من گفت: «کانابیس برای “فواید پزشکی” خود تبلیغ شده است، همانطور که الکل در دوران ممنوعیت تبلیغ میشد. اما مانند الکل، شواهد با کیفیتی برای حمایت از کانابیس وجود ندارد و هر دو (الکل و کانابیس) پتانسیل آسیب دارند. در بیشتر موارد، خطرات کانابیس بیشتر از فواید اثبات نشده آن است. کانابیس یا کانابینوئیدها را (در جایی که قانونی است) تنها پس از شکست درمانهای مبتنی بر شواهد خط اول در نظر بگیرید – پس از بحث دقیق در مورد خطرات در مقابل فواید نامشخص.»
منابع
- Kevin P. Hill et al., JAMA – “Assessment of Cannabis and Cannabinoids for Medical Use”
- Sarah Y. Vinson, MD – Chair of Psychiatry, Morehouse School of Medicine
- Matthias Karst et al., Nature – “VER-01 for Chronic Low Back Pain: A Phase 3 Placebo-Controlled Trial”
- American Journal of Psychiatry (2022) – Hill et al. on cannabis research standards
