تمایل به داشتن حافظه بهتر، بهویژه با افزایش سن، تقریباً یک خواسته جهانی است.
چند بار پیش آمده که در میان تعریف کردن داستانی درباره یک دوست، ناگهان نام او را فراموش کردهاید؟
این قبیل لحظات کوچک و آزاردهنده میتواند ما را متقاعد کند که توانایی ما در به یاد آوردن اطلاعات مورد نظر، روز به روز بدتر میشود. اما شاید امیدی وجود داشته باشد.
تحقیقات جدیدی که توسط یانیک استفان و همکارانش در دانشگاه مونپلیه انجام شده، نشان میدهد که حافظه نهتنها یک توانایی قابل تغییر است، بلکه ارتباطات تعجبآوری با بخشهایی از ساختار روانشناختی ما دارد که در نگاه اول کاملاً متفاوت به نظر میرسند.
رابطه شخصیت و حافظه: چه چیزی تغییر میکند؟
در این مطالعه، پژوهشگران به تحقیقات قبلی اشاره کردند که نشان میدهند حوزههای گسترده شخصیت در مدل پنجعاملی (FFM) با الگوهای تغییر حافظه در طول بزرگسالی هماهنگ هستند.
به عنوان مثال، افرادی که در ویژگی روانرنجوری (Neuroticism) نمره بالایی دارند (افرادی که مستعد نگرانی و غم هستند)، چیزهای کمتری را به یاد میآورند، برای انجام کارها زمان بیشتری صرف میکنند و در هنگام تغییر موضوع در میان یک مسئله، مشکلات بیشتری دارند.
در مقابل، افراد باهوشیار (Conscientiousness) و کنجکاو به تجربههای جدید (Openness)، دو ویژگی دیگر از مدل پنجعاملی، دقیقاً در همین نوع تواناییها عملکرد خوبی دارند.
واقعیت این است که به گفته نویسندگان مطالعه، روانرنجوری بالا و باهوشیاری پایین با خطر زوال عقل مرتبط به نظر میرسند. برونگرایی (Extraversion)، چهارمین ویژگی از مدل پنجعاملی، نیز ارتباطات مثبتی با حافظه نشان میدهد، اما پنجمین ویژگی، یعنی سازگاری (Agreeableness)، به نظر نمیرسد مزیت یا ضرر خاصی در این زمینه داشته باشد.
در مجموع، استفان و همکارانش نتیجه میگیرند که «مسیرهای متعددی وجود دارد که از طریق آنها، ویژگیهای شخصیت با شناخت مرتبط میشوند، از جمله عوامل رفتاری، روانشناختی، زیستشناختی و مرتبط با سلامت».
این یافتهها حاکی از آن است که شخصیت ما فقط رفتارهای اجتماعی ما را شکل نمیدهد، بلکه میتواند بر سلامت مغز و عملکردهای شناختی پیچیدهای مانند حافظه نیز تأثیر بگذارد.
تغییر شخصیت برای بهبود حافظه: آیا امکانپذیر است؟
شاید این یافتهها برای شما امیدبخش باشد، بهویژه اگر یک برونگرای کنجکاو باشید که معمولاً محتاط و مسئولیتپذیر عمل میکند. اما حتی اگر اینگونه نیستید، این تحقیقات به جای تسلیم شدن در برابر ایده اجتنابناپذیر بودن افت حافظه با گذشت زمان، مسیری را برای بهبود حافظه پیشنهاد میدهند که غیر از تلاش برای ترمیم مدارهای عصبی مغز است.
استفان و همکارانش بر این باورند که این مسیر نه با دستهبندیهای گسترده ویژگیهای مدل پنجعاملی، بلکه با آنچه آنها « Nuances شخصیتی » (نکتهسنجیهای شخصیتی) مینامند، بهتر قابل درک است.
اینها نشانگرهای ریز و در سطح آیتمهای یک پرسشنامه هستند که ویژگیهای پایدار یک فرد را نشان میدهند. به عنوان مثال، در درون ویژگی روانرنجوری، همین دو آیتم «نگرانی» و «عصبی بودن» میتوانند خطر ابتلا به زوال عقل را پیشبینی کنند.
برعکس، در درون ویژگی باهوشیاری، عبارات «مسئولیتپذیر» و «منضبط» و در درون برونگرایی، عبارت «فعال بودن» خطر ابتلا را کاهش میدهند.
شاید پیشنهاد اینکه یک آیتم واحد در پیشبینی هر چیزی بهتر از میانگین یا مجموع یک مقیاس عمل میکند، غیرمنطقی به نظر برسد.
با این حال، میتوان استدلال کرد که ترکیبی از آیتمها که از نظر آماری با هم ارتباط دارند اما جنبههای مختلف یک ویژگی را بازتاب میدهند، ممکن است هرگونه ارتباط با توانایی شناختی را مبهم کنند.
برای مثال، یک فرد ممکن است هم «سازماندهی» بالایی داشته باشد (نشانگر باهوشیاری) و هم «کمالگرایی شدید» (که میتواند نشانگر روانرنجوری باشد). نگاه دقیقتر به نکته سنجی شخصیتی این امکان را فراهم میکند که اثر دقیقتر و سالمتر هر جنبه مشخص بر حافظه را ببینیم.
شواهد تجربی: مطالعهای بزرگ و چندملیتی
برای آزمون این ایدهها، استفان و همکارانش از پنج مجموعه داده بلندمدت از پنج نمونه متفاوت استفاده کردند، از جمله یک نمونه از انگلیس و یک نمونه نماینده از شرکتکنندگان در برنامه بیمه سلامت ایالات متحده (مدیکر) با سنین ۶۷ تا ۱۰۳ سال.
بیش از ۲۸,۰۰۰ شرکتکننده در این مطالعه، همگی در یک آزمون حافظه شرکت کردند که شامل به یاد آوردن مجموعهای از کلمات (از ۵ تا ۱۵ کلمه)، یک امتیازدهی ذهنی به حافظه («در مقایسه با افراد هم سن خود، حافظه خود را چگونه ارزیابی میکنید؟») و (در دو نمونه) یک امتیازدهی حافظه توسط کسی که شرکتکنندگان را میشناخت، بود.
پس از ترکیب تمام دادهها در مجموعههایی از مدلهای آماری، نویسندگان واقعاً از ارتباط نکته سنجی شخصیتی-حافظه حمایت کردند.
به طور کلی، یافتهها تحقیقات قبلی را تأیید کردند که هر یک از عوامل مدل پنجعاملی به عنوان یک مجموعه پنجگانه، حافظه را پیشبینی میکردند.
اما با تمرکز بر روی نکته سنجی شخصیتی، رابطه آنها با هر سه شاخص حافظه، ارتباطات شخصیتی را با وضوح بیشتری نشان داد.
چه تغییراتی میتوان در شخصیت ایجاد کرد؟
اگر بر اساس این یافتهها قصد دارید در شخصیت خود دستکاری کنید، در اینجا برخی انواع خاص از نکته سنجی های شخصیتی که باید تغییر آنها را مد نظر قرار دهید، آورده شده است:
- کاهش نشانگرهای روانرنجوری: تلاش برای مدیریت بهتر نگرانی و اضطراب. این نه به معنای حذف کامل احساسات، بلکه به معنای کاهش شدت و مدت زمان آنها از طریق تکنیکهایی مانند ذهن آگاهی، بازنگری شناختی یا مدیریت استرس است.
- تقویت نشانگرهای باهوشیاری: تلاش برای منظمتر و مسئولیتپذیرتر شدن در کارها و زندگی روزمره. ایجاد عادات کوچک و پایدار، مانند نوشتن لیست کارها یا تقسیم کارهای بزرگ به بخشهای کوچکتر، میتواند کمک کننده باشد.
- تقویت نشانگرهای برونگرایی: تلاش برای فعالتر شدن و شرکت در فعالیتهای اجتماعی یا جسمانی. این میتواند به معنای قدم زدن منظم، تماس با دوستان یا پیوستن به یک گروه باشد.
- تقویت نشانگرهای گشودگی: تلاش برای کنجکاوتر و ذهنباز بودن. یادگیری یک مهارت جدید، خواندن کتاب درباره موضوعات ناآشنا یا گوش دادن به دیدگاههای متفاوت میتواند به تقویت این ویژگی کمک کند.
جالب است که آیتم «هشیاری» یکی از بهترین پیشبینیکنندههای عملکرد حافظه بود، یا حداقل بر اساس امتیازدهیهای خود.
اما تغییر نکته سنجی های شخصیتی که در بالا ذکر شد، بسیار دستیافتنیتر هستند، به شرطی که حاضر باشید کنجکاوتر و ذهنبازتر شوید و همچنین تمایل به بهبود توانایی انجام کارهایی که در زندگی نیاز دارید، داشته باشید.
نتیجهگیری و چشماندازی عملی
یک شرط مهم این است که تمام یافتهها در تمام نمونهها به یک اندازه مشاهده نشدند و این تفاوتها (هتروژنیسیتی) مهم است که مد نظر قرار گیرد.
با این حال، به طور کلی، نکات ارزشمندی در این مطالعه وجود دارد که روشهای عملی برای بهبود تواناییهای شناختی در اختیار شما میگذارد.
در خلاصه، اجازه ندهید مشکلات حافظه بر شما غلبه کنند. برخی تغییرات نسبتاً ساده در رویکرد شما به زندگی میتواند به تواناییهای شما کمک کند نه تنها ثابت بمانند، بلکه با افزایش سن بهتر هم شوند.
شخصیت ما مانند یک عضله است؛ با تمرین و تلاش میتوانیم آن را تقویت کنیم و از طریق این تقویت، حافظه و سلامت شناختی خود را نیز تقویت نماییم.
جمعبندی
تحقیقات جدید یک پیام امیدوارکننده و عملی به ما میدهد: حافظه ما لزوماً در مسیر سراشیبی قرار نمیگیرد. با شناخت دقیقتر ابعاد شخصیتی خود، به ویژه از طریق نکته سنجی های شخصیتی مانند نگرانی، منضبط بودن، فعال بودن و کنجکاوی، میتوانیم مسیری را برای حفظ یا حتی بهبود حافظه خود در مسیر پیری انتخاب کنیم.
این تغییرات نیازمند انقلاب در خود نیستند، بلکه با تمرکز بر عادات کوچک و پایدار ممکن میشوند. پس از همین امروز شروع کنید؛ شخصیت خود را برای حافظه بهتری تغییر دهید.
سوالات متداول
آیا امکان تغییر شخصیت در بزرگسالی وجود دارد؟
بله، شخصیت پس از بزرگسالی نیز انعطافپذیر است و قابل تغییر از طریق تلاش آگاهانه، عادات جدید و گاهی با کمک رواندرمانی است. تحقیقات نشان میدهد که حتی تغییرات کوچک در Nuances شخصیتی (مانند کاهش نگرانی یا افزایش منضبط بودن) میتواند تأثیرات معناداری داشته باشد.
آیا این یافتهها به معنای آن است که افراد روانرنجور حتماً دچار زوال عقل میشوند؟
خیر، این یافتهها نشاندهنده یک ارتباط آماری و افزایش خطر هستند، نه یک قطعیت مطلق. بسیاری از عوامل دیگر مانند ژنتیک، سبک زندگی، فعالیتهای ذهنی و اجتماعی نیز در ابتلا به زوال عقل نقش دارند. هدف این است که با مدیریت بهتر ویژگیهای شخصیتی، خطر را کاهش دهیم.
آیا برای بهبود حافظه، فقط باید شخصیت را تغییر داد؟
خیر، تغییر شخصیت یکی از راههای مکمل و ارزشمند است. روشهای دیگر مانند ورزش منظم، تغذیه سالم، خواب کافی، تمرینات تقویت حافظه و حفظ ارتباطات اجتماعی فعال نیز برای سلامت مغز و حافظه بسیار مهم هستند. بهتر است رویکردی جامع داشته باشید.
Nuances شخصیتی چه تفاوتی با ویژگیهای کلی شخصیت دارد؟
ویژگیهای کلی مانند روانرنجوری یا باهوشیاری، دستهبندیهای بسیار گستردهای هستند که شامل بسیاری از رفتارها و احساسات میشوند. Nuances شخصیتی به آیتمهای خاص و جزئیتر در درون این دستهبندیها اشاره دارد (مثل «نگرانی» در درون روانرنجوری). این نگاه دقیقتر میتواند رابطه معنادارتر و قابل هدفگذاریتری با حافظه نشان دهد.
از حافظه تا شخصیت – کلیدهای تقویت شناخت در مسیر پیری
1. آیا یادگیری زبان دوم میتواند مغز شما را جوان نگه دارد؟
2. رازهای خواب: چگونه کمخوابی متابولیسم و وزن شما را تغییر میدهد
3. دلایل علمی که چرا زمان گذراندن در طبیعت حالمان را بهتر میکند
4. معناداری و احساسات: چگونه اهداف ما تجربه عاطفی را شکل میدهند؟
5. راهکاری ساده برای کاهش افسردگی در جوانان: قدرت ژورنالنویسی تأملی
6. خواب، نور خورشید و انزوای اجتماعی: چگونه اختلال ریتم شبانهروزی زندگی را مختل میکند
7. راز مدیریت احساسات افراد باهوش عاطفی: قدرت فراشناخت (Metacognition)
