بررسی ارتباط بین اختلال بیشفعالی-کمتوجهی و چپدستی
گاهی اوقات در اینترنت گزارشهای غیررسمی دیده میشود که افراد مبتلا به ADHD (اختلال بیشفعالی-کمتوجهی) بیشتر از افراد عادی چپدست یا دودست هستند.
اما آیا واقعاً شواهد علمی برای این ادعا وجود دارد؟
پاسخ مثبت است: شواهد علمی معتبری از این ایده حمایت میکنند. در سال ۲۰۲۲، یک فراتحلیل (meta-analysis) در مورد برتری دست در افراد مبتلا به ADHD منتشر شد (Nastou et al., 2022).
فراتحلیل یک روش آماری برای تلفیق دادههای چندین مطالعه اصلی است، که حجم نمونه را بسیار بزرگ و نتایج را بسیار قابل اعتماد میکند.
این فراتحلیل نشان داد که افراد مبتلا به ADHD به طور معنیداری از نظر آماری، شیوع بیشتری از “غیرراستدستی” (ترکیب چپدستی و دودستی) در مقایسه با افراد بدون ADHD دارند. به عبارت دیگر، احتمال چپدست یا دودست بودن در افراد مبتلا به ADHD برابر با ۲۷.۳٪ بود، در حالی که این رقم در افراد بدون ADHD تنها ۱۸.۱٪ گزارش شد.
با این حال، نکتهای که در این فراتحلیل مبهم باقی ماند این بود که آیا نشانههای اختلال بیشفعالی-کمتوجهی (مانند علائم بیشفعالی و بیتوجهی) در افرادی که تشخیص قطعی ADHD ندارند نیز با افزایش احتمال چپدستی یا دودستی مرتبط است یا خیر.
یک مطالعه جدید با عنوان «ترجیح دست نوشتاری و سلامت روان کودک در جمعیت عمومی: یافتههای مطالعه کوهورت هزاره» که اکنون در ژورنال علمی Laterality منتشر شده است، بر روی ارتباط بین برتری دست و علائم سلامت روان در کودکان جمعیت عمومی متمرکز شده است (Sifaki & Flouri, 2026). در این مطالعه که توسط دانشمندان ماریا سیفاکی و ایرینی فلوری از دانشگاه کالج لندن انجام شد، دادههای نزدیک به ۸۰۰۰ کودک (تقریباً نیمی دختر) از مطالعه کوهورت هزاره بریتانیا تحلیل شد.
چگونه این تحقیق انجام شد؟
در این پژوهش، والدین کودکان، علائم مختلف فرزندان خود را در سنین ۳، ۵، ۷، ۱۱ و ۱۴ سالگی گزارش کردند. این علائم شامل موارد زیر بودند:
- علائم بیشفعالی مانند بیقراری، ناتوانی در نشستن آرام و دویدن یا بالا رفتن بیش از حد.
- علائم بیتوجهی مانند حواسپرتی آسان، ناتوانی در تمرکز و فراموشی.
- مشکلات عاطفی مانند غمگینی، نگرانی و ترسهای غیرمعمول.
- مشکلات رفتاری مانند دعوا کردن، دروغ گفتن و دزدی.
- مشکلات ارتباط با همسالان مانند انزوا یا آزار دیدن توسط دیگران.
- رفتارهای اجتماعی مثبت مانند مهربانی و تمایل به کمک به دیگران.
همچنین، برتری دست کودکان در سن ۱۴ سالگی ارزیابی شد.
نتایج شگفتانگیز مطالعه
به طور کلی، حدود ۸۷٪ از کودکان شرکتکننده راستدست و حدود ۱۳٪ غیرراستدست بودند. از این ۱۳٪، حدود ۱۲٪ چپدست و حدود ۱٪ دودست بودند. ارتباط بین برتری دست و علائم ارزیابیشده بسیار جالب توجه بود.
یافتههای این مطالعه نهتنها نتایج فراتحلیل قبلی را تأیید میکند، بلکه آن را گسترش میدهد. این تحقیق نشان میدهد که ارتباط بین ADHD و غیرراستدستی فقط به افرادی که تشخیص بالینی ADHD دارند محدود نمیشود. بلکه کودکانی در جمعیت عمومی که مشکلات بیشفعالی یا بیتوجهی دارند (حتی بدون تشخیص رسمی) نیز شانس بالاتری برای چپدست یا دودست بودن نسبت به کودکانی که این علائم را ندارند، دارند.
این یافتهها شواهد بیشتری برای وجود یک پیوند بیولوژیکی میان تنوع عصبی (Neurodiversity) و چپدستی یا دودستی ارائه میدهد. به نظر میرسد که عوامل مشترکی در رشد مغز، مانند عدم تقارن نیمکرههای مغزی، میتوانند هم بر برتری دست و هم بر تمایل به بروز نشانههای ADHD تأثیر بگذارند. به عبارت دیگر، چپدستی یا دودستی ممکن است یک نشانگر زیستی (biomarker) برای برخی از ویژگیهای عصبی-رشدی باشد، بدون اینکه به خودی خود یک مشکل محسوب شود.
جمعبندی
تحقیقات علمی به وضوح نشان میدهند که ارتباط معناداری بین نشانههای اختلال بیشفعالی-کمتوجهی (ADHD) و چپدستی یا دودستی وجود دارد. این ارتباط نهتنها در افراد با تشخیص بالینی ADHD، بلکه در افرادی با سطوح بالاتر علائم بیشفعالی و بیتوجهی در جمعیت عمومی نیز دیده میشود. با این حال، مهم است بدانیم که این یک رابطه قطعی نیست؛ یعنی همه افراد چپدست ADHD ندارند و همه افراد مبتلا به ADHD چپدست نیستند. این موضوع صرفاً یک رابطه آماری است که ریشه در ساختار و عملکرد مغز دارد.
منابع
- Nastou E, Ocklenburg S, Hoogman M, Papadatou-Pastou M. (2022). Handedness in ADHD: Meta-Analyses. Neuropsychol Rev, 32(4):877-892. doi: 10.1007/s11065-021-09530-3.
- Sifaki M, Flouri E. (2026). Writing hand preference and child mental health in the general population: Findings from the Millennium Cohort Study. Laterality, 31(2):173-189. doi: 10.1080/1357650X.2025.2599199.
