چشم ذهن کور؛ راز رویاهای بدون تصویر
چشمهایتان را ببندید و یک سیب را تصور کنید. در «چشم ذهن» خود چه میبینید؟
بیشتر افراد تصویری کمرنگ از یک سیب میبینند. اما برخی هیچ چیزی نمیبینند. این وضعیت «آفانتازی» نام دارد. افراد مبتلا به آفانتازی هیچ تصویر ذهنی خودآگاهی را گزارش نمیدهند. «چشم ذهن» آنها کور است.
تحقیقات روی آفانتازی نسبتاً جدید است، اما در چند سال اخیر شتاب گرفته است. اکنون میدانیم که علل زمینهای زیادی برای آفانتازی وجود دارد.
برخی از افراد مبتلا به آفانتازی، اگرچه هنگام تلاش عمدی برای ایجاد تصاویر، هیچ تصویر بصری ندارند، اما فلشبکهای غیرارادی تصاویر را تجربه میکنند. برخی دیگر اینطور نیستند.
علاوه بر این، برخی از افراد مبتلا به آفانتازی هنگام مصرف مواد روانگردان (psychedelic) تصاویر بصری میبینند. برخی دیگر چنین نمیکنند.
مهمترین و گیجکنندهترین تفاوت در میان افراد مبتلا به آفانتازی این است که برخی در خواب تصویر میبینند، در حالی که برخی دیگر چنین نمیکنند. با توجه به اینکه دیدن تصویر در خواب یکی از راههای استفاده از تصاویر در ذهن است، انتظار میرود که افراد مبتلا به آفانتازی هیچ رویای تصویری نداشته باشند. اما برخی دارند. این چگونه ممکن است؟
تحقیق پیشگامانه: دادههایی از دنیای رویا
در حالی که ارتباط بین رویا و آفانتازی سالها ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده بود، اولین مطالعه سیستماتیک روی این موضوع تنها چند هفته پیش در مجله Scientific Reports منتشر شد. از بیش از ۲۰۰ نفر خواسته شد تا وضوح تصاویر ذهنی خود را در هنگام بیداری و هنگام رویا دیدن ارزیابی کنند. نتیجه این شد که ۴۶٪ از افراد مبتلا به آفانتازی در خواب تصویر میدیدند. یعنی تقریباً نیمی از آنها. اما این چطور ممکن است؟ چگونه افرادی که قادر به ایجاد تصاویر ذهنی در حالت بیداری نیستند، میتوانند هنگام رویا دیدن، تصاویری غنی داشته باشند؟
نکته کلیدی در اینجا این است که آفانتازی یک پدیده واحد و یکپارچه نیست. اگر شخصی گزارش دهد که هنگام تجسم کردن هیچ تصویر آگاهانهای ندارد، به عنوان مبتلا به آفانتازی در نظر گرفته میشود. اما این وضعیت میتواند علل زمینهای بسیار متفاوتی داشته باشد.
آفانتازی: نه یک بیماری، بلکه طیفی از تفاوتها
من آفانتازی را بهعنوان «کوری چشم ذهن» توصیف کردم. اما همانطور که کوری میتواند علل زمینهای بسیار متفاوتی داشته باشد – مشکلات مربوط به شبکیه، مشکلات مربوط به عصب بینایی، مشکلات مربوط به قشر اولیه بینایی – در مورد آفانتازی نیز همین طور است. برای اینکه ما ببینیم، عوامل مختلفی باید با هم هماهنگ شوند. اگر هر یک از این عوامل وجود نداشته باشد، دچار نابینایی میشویم. به طور مشابه، برای داشتن تصاویر ذهنی واضح، عوامل مختلفی باید با هم هماهنگ شوند. اگر هر یک از این عوامل وجود نداشته باشد، به آفانتازی مبتلا میشویم.
به طور خاص، برخی از افراد مبتلا به آفانتازی در ایجاد تصاویر ذهنی به صورت ارادی مشکل دارند – مثلاً شمارش تا سه و تجسم یک سیب – اما تصاویر ذهنی غیرارادی آنها سالم است. مشکل آنها در توانایی داشتن تصویر نیست، بلکه در توانایی ایجاد و کنترل آن است. در مقابل، برخی دیگر از افراد مبتلا به آفانتازی به نظر میرسد که اصلاً توانایی داشتن هیچ تصویری را ندارند. اینها شرایط بسیار متفاوتی هستند.
نکته مهم این است که گروه اول در دیدن تصاویر در خواب هیچ مشکلی نخواهند داشت. اما گروه دوم اینطور خواهد بود. به طور خلاصه، یافتهها در مورد تفاوت میان افراد مبتلا به آفانتازی بر اساس نوع رویاهایشان، میتواند به ما در کشف علل زمینهای مختلف این عارضه کمک کند.
جمعبندی
تحقیقات جدید نشان میدهد که آفانتازی یک وضعیت پیچیده و چندبعدی است. حدود نیمی از افراد مبتلا به این عارضه، با وجود ناتوانی در تجسم ارادی در حالت بیداری، در خواب خود تصاویر واضحی میبینند. این تناقض ظاهری، در واقع کلید درک مکانیسمهای متفاوت زیربنایی آفانتازی است. به نظر میرسد مشکل در برخی افراد نه در تولید تصاویر مغزی، بلکه در کنترل ارادی آنهاست. این یافتهها نه تنها درک ما از آفانتازی را عمیقتر میکند، بلکه پنجرهای به سوی شناخت بهتر ارتباط بین مغز، هوشیاری و رویا میگشاید.
منابع
- Scientific Reports – اولین مطالعه سیستماتیک روی ارتباط بین آفانتازی و رویا
