برخی از مغزها در شرایط استرس، بیشتر از سایرین شبیه به هم عمل میکنند
افرادی که تحمل بالایی در برابر استرس دارند، در موقعیتهای استرسزا واکنشهای مشابهی از خود نشان میدهند.
در این مطالعه، فعالیت مغزی افراد در حین تماشای دو فیلم – یکی با محتوای خنثی و دیگری با محتوای منفی – با یکدیگر مقایسه شد.
«نواحی که با خط مشکی مشخص شدهاند، فعالیت مشابهی را در طول فیلم در میان افرادی نشان میدهند که از تابآوری روانی بالایی برخوردارند»، این را مریم ضیائی، محقق، توضیح میدهد.
تابآوری روانی – یعنی توانایی مقابله مؤثر با ناملایمات – نقشی حیاتی در نحوهی احساس ما نسبت به خودمان دارد. پس چرا برخی افراد در طول زمان بهتر از دیگران میتوانند با استرس و فشار روانی کنار بیایند؟
«روشی که شما با ناملایمات یا موقعیتهای استرسزا برخورد میکنید، لزوماً به این معنا نیست که تابآوری ندارید. اما برخی افراد منابع و ذخایر بیشتری برای تکیه کردن بر آنها دارند»، این را مریم ضیائی، عصبشناس از دانشگاه علوم و فناوری نروژ (NTNU) توضیح داد.
قابل مشاهده در اسکنهای MRI
در همکاری با علیرضا سلامی از مؤسسه کارولینسکا در سوئد، ضیائی و تیمش در مؤسسه کاولی برای علوم اعصاب سیستمها در NTNU، اکنون نگاه دقیقتری به آنچه در مغز ما هنگام مواجهه با استرس روانی رخ میدهد، انداختهاند.
«ما میخواستیم آزمایش کنیم که آیا امکان پذیر است بفهمیم چرا افراد موقعیتها را اینقدر متفاوت تجربه میکنند. و ما در واقع توانستیم آن را در مکانیسمهای عصبی ببینیم.
افرادی که تحمل بالایی دارند – چیزی که ما تابآوری مینامیم – واکنش مشابهی نشان میدهند. افرادی که تحمل پایینی دارند، واکنشهای فردیتری نشان میدهند»
در این مطالعه، محققان ۳۳ مرد و ۲۹ زن را در حین اسکن fMRI در حالی که دو فیلم متفاوت تماشا میکردند، مشاهده کردند. سن شرکتکنندگان بین ۱۹ تا ۳۵ سال بود، از سلامت روانی خوبی برخوردار بودند و مصرفکننده مواد مخدر نبودند. یک فیلم «خنثی» زنی را نشان میداد که در حال سفالگری بود، در حالی که فیلم دیگر زنی را نشان میداد که ناامیدانه سعی میکرد از افتادن در پرتگاه جلوگیری کند.
مغز شرکتکنندگان در حین تماشای فیلمها اسکن شد.
«هنگامی که ناحیهای از مغز فعال میشود، مانند پاسخ عاطفی به چیزی که میبینیم، خون به آن ناحیه خاص از مغز جریان مییابد. خون حاوی هموگلوبین و اکسیژن است و با افزایش فعالیت سلولهای مغزی، اکسیژن مصرف میشود. اکسیژن از هموگلوبین خارج میشود و خون بدون اکسیژن میشود.
این همان چیزی است که ما با MRI عملکردی اندازهگیری میکنیم»
مشکلات به روشهای مختلف بروز میکنند
از شرکتکنندگان در مطالعه خواسته شد تا یک سری پرسشنامه درباره خودشان، از جمله سوالاتی درباره اضطراب، افسردگی و استرس درکشده، تکمیل کنند. همچنین از آنها خواسته شد تا وظایف مبتنی بر رایانه را انجام دهند.
اسکنها نشان داد که شرکتکنندگانی که تحمل روانی بالایی را گزارش کردند، در حین تماشای فیلمها، نواحی یکسانی از مغز را فعال کردند. با این حال، کسانی که تحمل پایینی را گزارش کردند، نواحی دیگر را فعال کردند.پ.
«اینطور نیست که نواحی کار نمیکنند، آنها فقط به روشهای مختلف کار میکنند»
«همه خانوادههای شاد به هم شبیه هستند؛ هر خانواده ناشاد به شیوهٔ خودش ناشاد است»، این را لئو تولستوی در شاهکار ادبی خود آنا کارنینا نوشته است.
عصبشناسان اغلب به مدل آنا کارنینا اشاره میکنند: سیستمهای خوب کارکرده به یکدیگر شبیه هستند، در حالی که مشکلات میتوانند به روشهای بسیار مختلفی بروز کنند.
«میتوانید آن را با یک ماشین مقایسه کنید. ماشینها از قسمتهای مختلف زیادی تشکیل شدهاند و همه آنها باید به درستی کار کنند تا ماشین حرکت کند. اگر یک یا چند قسمت خراب شود، ماشین در نهایت کاملاً از کار میافتد.»
جنبهای مهم از سلامت روان
به گفته محققان، تابآوری روانی یک ویژگی شخصیتی ثابت نیست، بلکه یک فرآیند پویا است که بر نحوه درک ما از استرس، ارزیابی موقعیتها و به کارگیری راهبردهای مقابله تأثیر میگذارد.
افراد با تابآوری بالا اغلب احساسات مثبتتری را تجربه میکنند، سریعتر محرکهای منفی را رها میکنند و احساسات خود را به طور مؤثرتری تنظیم میکنند.
«تابآوری روانی درباره توانایی ما برای مقابله با ناملایمات و سازگاری زمانی است که اتفاق ناخوشایندی رخ میدهد. این بخش مهمی از سلامت روان ما است»،
علاوه بر مطالعه مکانیسمهای عصبشناختی، محققان همچنین میخواستند نقشی را که عدم تحمل ابهام در رابطه بین فعالیت مغزی و تابآوری ایفا میکند، بررسی کنند. عدم تحمل ابهام (IU) یک ویژگی شخصیتی است که در آن موقعیتهای نامشخص اغلب به عنوان تهدیدآمیز، استرسزا و ناراحتکننده درک میشوند.
ناراحتی در ارتباط با عدم قطعیت
UI یک عامل خطر برای ایجاد اختلالات اضطرابی است.
این ویژگی در میان شرکتکنندگان با استفاده از یک پرسشنامه ارزیابی شد که در آن آنها میتوانستند گزینههایی مانند «رویدادهای غیرمنتظره مرا بسیار ناراحت میکنند» را انتخاب کنند.
«ما دریافتیم که افرادی با عدم تحمل ابهام بالاتر، شباهت کمتری در فعالیت مغزی مرتبط با تابآوری نشان میدهند»،
به عبارت دیگر، افرادی که با عدم قطعیت راحتتر نیستند، تمایل دارند فعالیت مغزیشان در مناطقی که به آنها در تمرکز و تابآوری کمک میکند، «همگامسازی» کمتری داشته باشد.
«این نشان میدهد که ناراحتی در ارتباط با عدم قطعیت میتواند بهبودی از چالشها را دشوارتر کند، زیرا بر آنچه که آنها در محیط اطراف خود بر روی آن تمرکز میکنند، تأثیر میگذارد»، ضیائی افزود.
تقویت راهبردها
او معتقد است که این یافتهها برای درک چگونگی یادگیری افراد برای تابآورتر شدن، مهم هستند.
«اگر زمانی که چیزی نامشخص به نظر میرسد، بسیار مضطرب شوید، این موضوع بر نحوه عملکرد شما و نحوه استفاده از منابعتان برای دستیابی به بهزیستی ذهنی تأثیر میگذارد. افراد راهبردهای متفاوتی برای تنظیم احساسات خود دارند و میتوان روی این راهبردها کار کرد و آنها را تقویت نمود»، ضیائی تأکید کرد.
اگر فردی نسبت به عدم قطعیت نابردبار باشد، این موضوع بر درک او از دنیای اطرافش تأثیر خواهد گذاشت. ممکن است آن را به عنوان تابآوری کمتر تجربه کند.
«اکنون که میدانیم این مؤلفه مهم است، شاید بتوانیم روشهایی را توسعه دهیم که بتوانند بر این مکانیسمها تأثیر بگذارند»
این ممکن است به افراد کمک کند تا توانایی خود را برای تحمل ابهام یا تنظیم مؤثرتر احساسات خود توسعه دهند.
«با توجه به اینکه تابآوری پایین در طول زمان میتواند افراد را مستعد اضطراب، افسردگی و سایر اختلالات عصبی-روانی کند، این ممکن است ایده خوبی باشد»
منبع:
Shuer Ye, Leona Rahel Bätz, Avneesh Jain, Alireza Salami, Maryam Ziaei; Resilience-related neural similarity during naturalistic movie viewing. Imaging Neuroscience 2026; 4 IMAG.a.1165. doi: https://doi.org/10.1162/IMAG.a.1165
