خنککردن سر ممکن است علائم افسردگی را کاهش داده و فعالیت مغزی را تغییر دهد
بر اساس یک مطالعهٔ مقدماتی از محققان دانشگاه ایالتی پن، افرادی که به مدت ۳۰ دقیقه از کلاه خنککننده استفاده کردند، تغییرات متعددی را تجربه کردند که میتواند بر سلامت روانشان تأثیر بگذارد.
محققان دانشگاه ایالتی پن در مطالعهای جدید دریافتند که استفاده از کلاه خنککننده به مدت نیمساعت ممکن است احساس بهزیستی و آرامش را در افراد بهبود بخشد.
در پژوهشی که اخیراً در نشریهٔ Acta Psychologica منتشر شده، این تیم تحقیقاتی نشان داده است که خنککردن سر نهتنها میتواند نشانههای افسردگی را کاهش دهد، بلکه نوع امواج مغزی تولیدشده توسط افراد را نیز دستخوش تغییر میکند.
هرچند که این مطالعه در مقیاس کوچک و اکتشافی انجام شده و هنوز نمیتوان بر اساس آن توصیههای پزشکی ارائه داد، اما نتایج آن نشان میدهد که خنکسازی سر میتواند برای عموم مردم مزایایی در زمینهٔ سلامت روان به همراه داشته باشد.
ایدهٔ اصلی این پژوهش از تحقیقات پیشین دکتر “سمیون اسلوبونوف”، استاد رشتهٔ حرکتشناسی دانشگاه پن و نویسندهٔ ارشد این مطالعه، الهام گرفته شده است.
او در کارهای قبلی خود مشاهده کرده بود که ورزشکارانی که دچار ضربهٔ مغزی شدهاند، در صورتی که سرشان به طور منظم خنک شود، روند بهبودی سریعتری داشته و علائم کمتری را تجربه میکنند.
دکتر “اوون گریفیث”، استاد یار آموزش در رشتهٔ حرکتشناسی دانشگاه پن و یکی از نویسندگان این مطالعه، در این باره توضیح میدهد: «حالت روحی و خلقوخوی هر فرد به عملکرد شناختی و کارکرد کلی مغز او گره خورده است. در این پژوهش، نتایج نشان داد که افراد از حس خنکشدن سر لذت میبرند و این حس خوشایند، به نوبهٔ خود، خلقوخوی آنها را بهبود بخشیده و در نتیجه، الگوی فعالیت مغزیشان را تغییر داده است.»
برای انجام این تحقیق، ۲۴ دانشجوی دانشگاه پن با دامنهٔ سنی ۱۸ تا ۲۶ سال انتخاب شدند. در ابتدای کار، همهٔ شرکتکنندگان پرسشنامههایی را تکمیل کردند که وضعیت سلامت روان و تواناییهای شناختی آنها را میسنجید. همچنین، برای اندازهگیری فعالیت مغزی، از آنها نوار مغزی (الکتروانسفالوگرام) گرفته شد.
پس از این مرحله، شرکتکنندگان به مدت ۳۰ دقیقه در اتاقی با نور کم نشستند و به صدای امواج دریا گوش دادند. نیمی از آنها کلاه خنککنندهای بر سر داشتند که با گردش مایعی در اطراف سر، دمای آن را در حدود ۳۳ درجه فارنهایت (یعنی کمی بالاتر از صفر درجهٔ سانتیگراد) نگه میداشت. نیمهٔ دیگر هیچ چیزی روی سرشان نگذاشتند و فقط نشستند. بلافاصله پس از این جلسه، همه دوباره پرسشنامهها را پر کرده و نوار مغزی گرفتند.
این برنامه به مدت یک هفته هر روز تکرار شد، با این تفاوت که در روزهای میانی، آزمایشی انجام نمیشد و شرکتکنندگان فقط جلسات نشستن یا خنکسازی را بدون تستهای اضافی پشت سر میگذاشتند. روز بعد از آخرین جلسه، برای بررسی تأثیرات کوتاهمدت و بلندمدت خنککردن سر، بار دیگر پرسشنامهها و نوار مغزی تکرار شدند.
دکتر “لورا کونی”، یکی دیگر از نویسندگان این مقاله که فارغالتحصیل سال ۲۰۲۵ دانشگاه پن است و پایاننامهٔ کارشناسی خود را بر اساس همین پژوهش نوشته، در توضیح یافتهها میگوید: «مغز انسان امواج مختلفی تولید میکند که هر کدام نشاندهندهٔ سطح خاصی از برانگیختگی یا فعالبودن مغز هستند. امواج آلفا، با حالت آرامش و آسودگی مرتبط هستند. به بیان دقیقتر، وجود این امواج نشانهٔ کاهش فعالیت کلی مغز است. بنابراین، افزایش این امواج در گروه خنکشده، حاکی از یک اثر آرامبخش فوری بود.»
یافتهها نشان داد که در گروهی که کلاه خنککننده استفاده کردند، بلافاصله پس از اولین جلسه، میزان امواج آلفای مغزی در نوار مغزی افزایش یافت. به طوری که این امواج در آنها ۴ درصد رشد داشت، در حالی که در گروهی که سرشان خنک نشده بود، این میزان ۰.۵ درصد کاهش یافت.
با این حال، تفاوت معنیداری بین دو گروه در اندازهگیریهای انجامشده در روز بعد از آخرین جلسه دیده نشد که نشان میدهد خنککردن سر تأثیر بلندمدتی بر الگوی امواج مغزی نمیگذارد.
نکتهٔ جالب توجه دیگر این بود که در طول یک هفته، هر دو گروه کاهش علائم افسردگی را گزارش کردند، اما این کاهش در گروهی که سرشان خنک شده بود، به مراتب بیشتر از گروه دیگر بود.
به گفتهٔ دکتر گریفیث، این موضوع که حتی در بین افراد سالم نیز کاهش علائم افسردگی مشاهده میشود، نویدبخش این است که این روش میتواند به عنوان یک رویکرد درمانی امیدوارکننده مطرح شود.
جالب اینجاست که فرضیهٔ اولیهٔ محققان این بود که خنککردن سر از طریق تغییرات مستقیم در فعالیت الکتریکی عصبها اثر خود را میگذارد، اما نوار مغزیها شواهدی برای تأیید این موضوع نشان ندادند.
در نتیجه، اکنون محققان گمان میکنند که این اثرات عمدتاً روانتنی (سایکوسوماتیک) هستند؛ یعنی کاهش علائم افسردگی و افزایش امواج آلفا بیشتر ناشی از عوامل ذهنی و احساسی است تا تغییرات فیزیولوژیکی صرف.
دکتر گریفیث در این باره میگوید: «به طور غیررسمی، اکثر افرادی که به آزمایشگاه ما میآیند، معتقدند که خنککردن سر، کاری لذتبخش و آرامشبخش است. این موضوع چندان هم تعجبآور نیست؛ چون کمپرس سرد یا کیسهٔ یخ برای سالها یکی از درمانهای خانگی برای میگرن بوده است.»
در مجموع، محققان بر این باورند که این مطالعه نشان میدهد استفادهٔ گستردهتر از خنککنندهٔ سر میتواند سودمند باشد.
دکتر کونی در جمعبندی میگوید: «خنککردن سر پتانسیل این را دارد که به عنوان یک روش آرامبخش و فوری مورد استفاده قرار گیرد. هرچند که جایگزین درمانهای فعلی نیست، اما میتواند به عنوان یک ابزار مفید در کنار سایر روشها به کار گرفته شود.»
دکتر اسلوبونوف، نویسندهٔ ارشد مطالعه، نیز با این دیدگاه موافق است و میافزاید: «تحقیقات قبلی ما نشان داده بود که خنککردن سر برای ورزشکارانی که از ضربهٔ مغزی بهبود مییابند، مفید است. اما این پژوهش جدید نشان میدهد که این روش میتواند برای طیف وسیعتری از مردم نیز کاربرد داشته باشد. به ویژه اینکه این روش کمخطر است، هیچ دارو یا مادهٔ شیمیایی در آن دخیل نیست و خود افراد نیز از انجام آن لذت میبرند.»
سایر محققان دانشگاه پن که در این کار مشارکت داشتند، عبارتند از: زک ناپورا (دانشجوی تحصیلات تکمیلی و نویسندهٔ اول مقاله)، مدی مکلاکلین (دانشجوی تحصیلات تکمیلی)، و ال مکنالی (فارغالتحصیل سال ۲۰۲۵ در حوزهٔ سلامت زیسترفتاری و دانشجوی فعلی کارشناسی ارشد پزشکیاری).
نشریه: Acta Psychologica
شناسه دیجیتال (DOI): 10.1016/j.actpsy.2026.106871
عنوان مقاله: مداخلهٔ خنکسازی انتخابی سر و بهبود نشانگرهای سلامت روان: یک مطالعهٔ امکانسنجی چندوجهی
